مراحل عملی تهیه گزارش
برای تهیه یک گزارش مطبوعاتی معمولا” مراحل زیر طی می شود تا کاری نسبتاً کامل و بی عیب و نقص از آن درآید. البته ممکن است در برخی گزارش ها یک یا چند مراحله از کار به دلیل اقتضای سوژه انجام نشود اما آنچه گفته می شود مراحل کلی است که در اکثر گزارش ها می تواند مورد عمل قرار گیرد.

تایپ و حروفچینی در آموزشگاه آزاد فنی و حرفه ای عامری – دوره های صنایع چاپ و فناوری اطلاعات و تکنولوژی فرهنگی – گزارش نویسی
مشهد: قاسم آباد – نبش ادیب 51 پلاک 507
09151232289
گزارش و گزارش نویسی
1) انتخاب یا تعیین موضوع: موضوع یا سوژه گزارش معمولاً به وسیله مسئول سرویس یا گروه تهیه کننده گزارش و گاه نیز به پیشنهاد گزارشگران یا سایرهمکاران درصورت تأیید مسئول قسمت انتخاب و تعیین می شود. در روزنامه اولاً باید موضوع ((روز)) باشد یعنی تا گزارش تهیه می شود، مطلب کهنه نشده باشد، ثانیاً فراگیری و پوشش هر چه وسیعتر داشته باشد. در مورد مجلات بسته به تخصص و زمینه ای که بر بستر آن حرکت می کنند سوژه های متناسب انتخاب می شود. غالباً در روزنامه دست برای انتخاب سوژه بازتر است، زیرا روزنامه عام تر است و مخاطبانش از هر قشر و گروهی هستند ولی مجله معمولا”مخاطبان خاصی دارد که علاقمند به مطالب بخصوصی هستند و در عین حال معمولا”دست اندرکاران مجله به خاطر محدود و مشخص بودن و مخاطبان خود شناخت بیشتری از سلیقه و خواست آنها دارند و می توانند متناسب با نیازهای آنها به مسائل مختلفی بپردازند.
2) مطالعه ابتدایی روی موضوع: سوژه گزارش که تعیین شد، گزارشگر یک مطالعه ابتدایی، را روی آن شروع می کند تا آشنایی اولیه با کم و کیف مسأله پیدا کند. برای این کار منابع مختلفی در اختیار گزارشگر هست که در مطبوعات و حتی رادیو و تلویزیون عمده ترینش آرشیو روزنامه یا مجله یا رادیو و تلویزیون و نیز کتابخانه آنها و همچنین منابع و مأخذ و نشریه های آماری و غیر آماری است.
اگر گزارشگر بدون زمینه و مطالعه قبلی به دنبال تهیه گزارش برود در تمام مراحل با مشکل و سر درگمی روبرو می شود و گزارشگر همواره مرعوب و در اختیار منابعی خواهد بود که برای تهیه عناصر لازم گزارش به آنها مراجعه می کند و پیوسته برخورد عکس العمل انفعالی خواهد داشت. چنین گزارشگری ناگزیر خواهد بود که آنچه به عنوان اطلاعات و مواد خام به او داده می شود دربست بپذیرد بدون آن که بتواند روی موارد نادرستش انگشت بگذارد در نتیجه نهایتاً اطلاعات نادرستی نیز به خواننده خواهد داد.
مطالعه ابتدایی روی موضوع حتی در زمینه خبر هم ضرورت دارد اگر بسیاری از مصاحبه ها و خبرها محتوا و گیرایی و بار لازم را برای خواننده ندارد غالب اوقات به این دلیل است که خبرنگار خود از اطلاعات اولیه نسبت به موضوع مورد مصاحبه با گزارش محروم بوده و هنگام برخورد با منبع خبر، گزارش یا مصاحبه تنها به صورت ضبط صوت عمل کرده است. در حالی که خواننده انتظار دارد که مصاحبه کننده مچ مصاحبه شونده را بگیرد و هر جا اطلاعات نادرست یا غیر واقعی داد همانجا او را متوقف کند و او را به مسیر اصلی برگرداند. اما اگر خبرنگار و گزارشگر به اطلاعات لازم مسلح نباشد چنین کاری از او ساخته نخواهد بود. خبرنگار و گزارشگری که در حوزه کار خود مطالعه و اطلاعات داشته باشد به تدریج و پس از مدتی کار کردن به صورت یک کارشناس و صاحب نظر در آن رشته و زمینه در می آید که در جای خود از عهده نوشتن تفسیر و تحلیل های لازم بر می آید.
به علاوه مصاحبه شونده نیز وقتی خود را رو در رو با خبرنگاری ببیند که اطلاعات مفیدی از موضوع مورد مصاحبه دارد، دست و پای خود را جمع می کند و می کوشد اطلاعات درستی به او بدهد.
3) گفتگو با مردم: یک پای ثابت اکثر گزارش های اجتماعی، مردم هستند مگر موارد نادری که یا مردم در آن زمینه اطلاعاتی ندارند و یا موضوع به طور خاص به مسئولان مربوط می شود.
در این مرحله، گزارشگر با اطلاعات اولیه ای که درباره موضوع دارد به میان مردم می رود و دست به مصاحبه و نمونه گیری های اتفاقی در اکثر موارد و در صورت لزوم نمونه گیری های انتخاب می زند.
گزارشگر می کوشد که با همه گروه های و اقشار ذیربط و ذینفع در مسأله گفتگو کند و حتی الامکان نمونه های خود را از مناطق مختلف انتخاب می کند، چرا که دیدگاه ها و نظریه ها معمولاً در نقاط مختلف و حتی در مناطق جغرافیایی گوناگون، متفاوت است. اینجاست که آگاهی از روش های تحقیق ضرورت پیدا می کند تا نمونه هایی که به دست می آید قابل تعمیم و استناد باشد و بتوان از آنها نتایج نزدیک به واقعیت، استخراج کرد.
پاره ای اوقات ممکن است افراد مورد مصاحبه مردم اطلاعات چندانی راجع به موضوعی خاص نداشته باشند. گزارشگر در این جا وظیفه دادن اطلاعات درست و بی طرفانه را به طرف مصاحبه اش دارد و بعد از او خواستار اظهار نظر می شود.
4) نظرخواهی از کارشناسان: در این مرحله گزارش به سراغ کارشناسان و صاحب نظران می رود و در زمینه مسائل مورد نظر از آنها سوالاتی می کند، چرا که کارشناسان معمولا” بی طرفتر از مسئولان هستند و بدون ملاحظات اداری می توانند نظرات صائب تری درباره موضوع بدهند.
کارشناسان با توجه به نوع کار انتخاب می شوند و دیدگاه علمی و کارشناسی قضیه با آنها مطرح می شود تا نظراتشان تکمیل کننده گزارش باشد و در عین حال در این بخش است که می توان هم با دید انتقادی به مسائل نگاه کرد و هم راه حل معقول و منطقی و علمی ارائه کرد.
5) گزارشگر در تمام مراحل تهیه گزارش یک سری مشاهدات و دریافت های شخصی نیز دارد. بخصوص اگر گزارش خبری باشد در فضایی که موضوع جریان داشته یا محلی که اتفاق افتاده، مشاهدات شخصی اهمیت بیشتری پیدا می کند. این مشاهدات و دریافت ها را نیز به عنوان یکی از منابع گزارش، یادداشت برداری می کند و در جای خود و بخصوص هنگام گفتگو با مسئولان مورد استفاده قرار می دهد.
گزارشگر می تواند در برخی موارد و گزارش ها، برداشت و تلقی خاصی نسبت به موضوع گزارش داشته باشد اما این برداشت و نظر خود را باید طوری در گزارش مطرح کند که کاملا” مشخص باشد نظر خود اوست و خواننده دچار شبهه و تردید نشود. ولی در هر حال اصل بی طرفی گزارش و گزارشگر که معیار آن واقعیت ها و قانونمندی های عینی اجتماعی است نباید فراموش شود چرا که عدم رعایت اصل بی طرفی، انعطاف لازم را برای شناخت واقعیت ها از گزارشگر می گیرد و حقوق انسانی بخش عظیمی از خوانندگان را پایمال می سازد.
6 ) گفتگو با مسئولان: مجموعه اطلاعات و نتایجی که گزارشگر تا اینجا از مطالعات اولیه، گفتگو با مردم، گفتگو با کارشناسان و مشاهدات شخصی و عینی خود به دست آورده با مسئولان در میان گذاشته می شود تا سؤالات، ابهام ها و مشکلات از سوی آنها پاسخ داده شود و اگر طرح، برنامه، نظر یا توضیحی روشنگرانه وجود دارد مطرح شود. بسیاری از سوالات و مشکلاتی که مردم در جریان گفتگو با گزارشگر مطرح می کنند در این جا می تواند پاسخ های لازم را بیابد و در این مرحله است که ارتباط هر چه بیشتر بین مردم و مسئولان برقرار می شود. از یک سو مردم، کانالی برای طرح نظرات و دیدگاه های خود می یابد و از جانب دیگر مسئولان فرصت پیدا می کنند که با مشکلات مردم آشنا شوند و توضیحات لازم را در اختیار آنها بگذارند.
در گزارش حتی الامکان باید سعی شود که در کنار طرح مسائل و مشکلات و بازکردن و شکافتن آنها راه حل ها و پاسخ سوالات از قول اشخاص و منابع مختلفی که گزارشگر با آنها تماس می گیرد نیز مطرح شود.
گزارش بخصوص در مطبوعات جهان سوم باید مسئولانی را که می خواهند با آگاهی از مسائل و مشکلات مردم برای آنها چاره اندیشی کنند، یاری دهد و در صورت امکان طرح و برنامه ای پیشنهاد کند.
وقتی همه این کارها انجام شد می توان گفت که تقریبا” 50 درصد کار به اتمام رسیده و گزارشگر باید از این جا به بعد به کار تنظیم و نوشتن گزارش بپردازد. این شاید حساس ترین بخش کار گزارشگر است. زیرا در واقع باید کالایی را که تهیه کرده بتواند به بهترین وجه عرضه کند و برای آن مشتریان پر و پا قرصی دست و پا کند. کار گزارشگردر این مرحله به کار مغازه داری می ماند که باید ویترین مغازه اش را آن چنان مرتب و منظم کند و آن را بیاراید که مشتری هنگام عبور از برابر آن متوقف شود و اجناس داخل آن را برانداز کند. این ویترین اگر خاک گرفته و درهم و آشفته باشد کالای فروشنده همواره بی مشتری می ماند و همه زحماتش هدر می رود. بنابراین گزارشگر باید سبک و شیوه ای را برای نوشتن گزارش انتخاب کند که به بهترین وجه این وظیفه را انجام دهد. این سبک و تکنیک به وسیله گزارشگر انتخاب می شود ولی گزارشگر باید توجه داشته باشد که برای نوشتن هر گزارش، باید سبک مناسبی را پیدا کند و طبعا” در هر مورد همه تکنیک ها نمی تواند به یک میزان جاذبه، گیرایی و در عین حال رسایی به گزارش بدهد. اینجاست که حسن انتخاب، تسلط و مهارت نویسنده و توانایی های او در پرداخت و نگارش و نه نویسندگی صرف می تواند یک گزارش را در میان گزارش های مشابه ممتاز کند. حتی انتخاب کلمات، ترکیب جمله ها و زاویه نگاهی که به موضوع می شود اینجا اهمیت ویژه ای پیدا می کند. در یک جمله، قالبی که برای بیان گزارش پی ریخته می شود باید زیبا، روان، ساده، محکم و منسجم و رسا باشد و زبان گزارش که زبان خاصی است همه جا مراعات شود.