چگونگی انجام مصاحبه و خصوصیات آن – یک مصاحبه خوب چگونه انجام می شود؟
یک مصاحبه از زمانی که مصاحبه گر تصمیم به انجام آن می گیرد تا زمانی که انتشار می یابد، مراحل مختلفی را طی می کند که اگر هر کدام از آنها دچار ضعف، اشکال و نارسایی باشد نمی تواند محصول کار را کامل کند. نخستین کاری که برای انجام مصاحبه صورت می گیرد تعیین شخص و موضوع مصاحبه است که این کار در مطبوعات توسط دبیر سرویس مربوطه، مسئولان بالاتر و یا خود خبرنگار و در رادیو تلویزیون نیز عمدتاً توسط مسئولان و در پاره ای اوقات شخص خبرنگار صورت می گیرد. وقتی موضوع مصاحبه و شخص مورد نظر برای انجام مصاحبه تعیین و هدف های آن ترسیم شد، مصاحبه گر اقدام به برقراری تماس با مصاحبه شونده و تعیین وقت مصاحبه می کند. این وقت با توافق طرفین و غالباً توسط مصاحبه شونده تعیین می شود و از این لحظه به بعد، مصاحبه گر به دنبال تدارک مقدمات مصاحبه می رود. نخستین کاری که در این مرحله صورت می گیرد مطالعه روی شخصیت، موقعیت و ویژگی های مصاحبه شونده و به طور کلی شناخت اوست. این کار یا به وسیله تحقیق از اشخاص دیگری که با مصاحبه شونده آشنایی نزدیکی دارند و یا مطالعه مطالب و آرشیوهای مربوطه در زمینه سابقه شخص مورد نظر، صحبت های قبلی او، برخوردهای گذشته اش و …. قابل انجام است. پس از آشنایی و شناخت نسبی و تقریباً دقیق مصاحبه شونده، مصاحبه گر شروع به طرح سؤال می کند که این مرحله نیز یکی از مراحل حساس هر مصاحبه است. سؤالات در وهله اول با توجه به موضوع مصاحبه و مسائل روز و مورد علاقه مردم و در مرحله بعد با در نظر گرفتن پیشینه موضوع، گفته ها و وعده و وعیدها، موضع گیری ها و نظریات قبلی او طرح می شود اما طرح سؤال، خود دارای ویژگی هایی است که اگر رعایت نشود ممکن است مصاحبه گر را از رسیدن به هدف اولیه باز دارد و در نهایت چیزی عاید او و مخاطبانش نشود. این ویژگی ها عبارت است از:
1. نظم پرسش ها:
ترتیب قرار گرفتن سؤالات پشت سر هم، توالی و ارتباط آنها با هم و نقش کامل کننده ای که هر سؤال باید در قبال سؤال قبلی داشته باشد از جمله مسائل مهم و در خور توجه است، سؤالات معمولاً باید از مهم ترین، روزترین و داغ ترین مسائل شروع و به کم اهمیت ترین آنها ختم شود. این کار به چند دلیل باید صورت گیرد: یکی این که طرح سؤال به ترتیب اهمیت و گرفتن پاسخ های آن کار مصاحبه گر را در پیاده کردن، نگارش و تنظیم مصاحبه ساده تر می کند و به او این امکان را می دهدکه درصورت نبودن جا یا ضرورت خلاصه کردن مصاحبه، سؤال وجوابها را از پایین به بالاحذف کند. موضوع دوم اینکه چون مصاحبه، معمولاً با اشخاص مهم و سرشناس صورت می گیرد و وقت آن محدود است و قاعدتاً مدت آن از پیش تعیین شده است درصورتیکه پاسخ سؤالات اولیه به درازا کشید و بخش اعظم وقت مصاحبه را گرفت، مصاحبه گر در صورت تمام شدن وقت چیزهای مهم را از دست نخواهد داد و دست کم سؤالات اساسی و مهم خود را مطرح کرده و پاسخ آن ها را گرفته است و می تواند ادعا کند که تنگی وقت باعث از دست دادن بخش مهم مصاحبه نشده است. به علاوه در مورد این افراد، هر لحظه در حین مصاحبه ممکن است کاری ضروری پیش آید، به جایی احضار شوند، اتفاقی بیافتد و به هر دلیل مجبور به قطع مصاحبه شوند. در این صورت اگر مصاحبه گر مهم ترین سؤالات خود را از ابتدا مطرح کرده باشد، به هر حال دستش به جایی بند است، و در صورتی که امکان انجام مصاحبه مجدد پیش نیامد می تواند همان قسمت از مصاحبه را برای چاپ یا پخش ارائه کند. البته طرح سؤال به ترتیب اهمیت که معمولاً باید در همه مصاحبه ها رعایت شود، همچنان که پیش از این گفته شد ممکن است در پاره ای موارد به دلیل ضرورت های خاص، حساسیت موضوع یا ترس و محافظه کاری شخص مصاحبه شونده، مقدور نباشد که در این موارد ابتدا باید رابطه لازم را با مصاحبه شونده برقرار کرد، احیاناً از سؤالات کم اهمیت تر و یا پرسش ها و مسائل مورد علاقه او شروع کرد و به تدریج و با آرامش و تأنی وارد اصل موضوع شدکه البته این قبیل موارد معدود است. مصاحبه کننده بایدپیش بینی همه چیز را از قبول بکند وآمادگی لازم را درخود بوجود آورد. ترتیب قرار گرفتن سؤالات پشت سر هم در عین حال باید طوری باشد که حتی الامکان با هر سؤال موضوع بحث به کلی عوض نشود و به اصطلاح مصاحبه کننده مدام از این شاخه به آن شاخه نپرد، زیرا این کار هم توالی فکری مصاحبه شونده را می گیرد و هم خود بخود از جنبه روانی او را از انجام مصاحبه ناخرسند می سازد و به علاوه مصاحبه پس از اتمام نیز، حاوی یک سری مطالب آشفته و نامربوط خواهد بود.
البته این مسأله بیشتردر مورد مصاحبه های هدایت شده صدق می کند و در مصاحبه های آزاد مثل مصاحبه مطبوعاتی رهبران و مسئولان سیاسی رده بالا با خبرنگاران داخلی و خارجی، حیطه طرح سؤالات وسیع تر و موضوعات آن متنوع تر است اما به هر حال درمصاحبه های آزاد هم معمولاً چارچوب و حدودی رعایت می شود و مسائل، حول و حوش موضوعات مشخصی دور می زند.
سؤالات یک مصاحبه حتی الامکان باید به هم مربوط و کامل کننده یکدیگر باشند و احیاناً از دل پاسخ های مصاحبه شونده، سؤالات تازه ای مطرح شود و موضوعی مبهم و نارسا، رها نشود. البته طرح سؤالات از قبل یک چارچوب کلی برای در دست داشتن معیار اساسی مصاحبه است ولی طبعاً در این چارچوب چه بسا سؤالات فرعی دیگری متناسب با پاسخ های مصاحبه شونده پیش می آید که اهمیتش کمتر از سؤالات از پیش تعیین شده نیست و گاه حتی این پرسش و پاسخ ها، متن اصلی مصاحبه را تشکیل می دهد. بسیاری مواقع شاید نتوان عکس العمل های مصاحبه شونده را به درستی از پیش حدس زد. به همین دلیل گاه مصاحبه کننده ناگزیر می شود از طرح پاره ای سؤالات که قبلاً آماده ساخته صرف نظر کند و سؤالات دیگر را فی الفور مطرح سازد و این تسلط، خبرگی و هوشیاری خبرنگار را می طلبد تا حین انجام مصاحبه، جایی در نماند که نداند مصاحبه را چگونه پیگیری و دنبال کند و این یکی از مزایای مصاحبه شفاهی نسبت به مصاحبه کتبی است. زیرا در مصاحبه کتبی امکان انجام چنین کارهایی نیست.

تایپ و حروفچینی در آموزشگاه آزاد فنی و حرفه ای عامری – دوره های صنایع چاپ و فناوری اطلاعات و تکنولوژی فرهنگی – گزارش نویسی
مشهد: قاسم آباد – نبش ادیب 51 پلاک 507
09151232289
گزارش و گزارش نویسی
2. صراحت پرسش ها:
پرسش های یک مصاحبه باید صریح، رسا و مستقیم باشد، حتی الامکان از حاشیه روی بپرهیزد و اصل موضوع را مطرح سازد چه، ابهام و گنگی در طرح سؤال، طبعاً نارسایی و گنگی در پاسخ ها را نیز به دنبال خواهد داشت، و نه تنها خواننده یا بیننده و شنونده که خود مصاحبه کننده هم چیزی از آن دستگیرش نمی شود.
سؤالات یک مصاحبه باید مستقیماً موضوع مورد نظر را با مصاحبه شونده در میان بگذارد و آنچنان طرح شده باشد که مصاحبه کننده جز پاسخ مستقیم و صریح دادن به آن چاره ای نداشته باشد و نتواند از زیر بار سؤال شانه خالی کند. در چنین حالتی مصاحبه کننده یا ناگزیر است پاسخهای صریح و روشن و رسا به سؤالات بدهد ویا صریحاً بگوید که به این سؤال یا سؤالات پاسخ نخواهد داد و این خود برای مخاطبان وکسانی که مصاحبه را بعدا”می خوانند یا می شنوند و می بینند مبین بسیاری مسائل است. بسیاری اوقات ممکن است همین بی پاسخ گذاشتن یک سوال توسط مصاحبه شونده، از هر پاسخی برای خواننده و شنونده رساتر و معنی دار تر باشد، همچنان که گاه سکوت مصاحبه کننده، یک لبخند او، یا آری و نه گفتن نیشدار او هزاران معنای ناگفته در خود دارد و مخاطبان پیام به فراست آن را در می یابند.گاه مصاحبه شونده ممکن است سؤالی ازمصاحبه کننده بکند و مصاحبه گر به جای دادن پاسخ مشخصی که بهانه به دست طرف بدهد پاسخ او را با سؤال دیگری بدهد که مصاحبه شونده ناگزیر از موضع گیری در قبال آن باشد.
به اصطلاح گفته می شودکه سؤالات یک مصاحبه باید طوری طرح شود که راه فرار و حاشیه رفتن را به روی مصاحبه شونده ببندد و او را در جایگاهی قرار دهد که همچنان که توضیح داده شد ناگزیر از پاسخ صریح دادن یا اصلاً پاسخ ندادن باشد. از تعارف، دادن القاب و عناوین و تملق در مصاحبه باید به کلی پرهیز شود.
3. سؤالات ساده و مرکب:
طرح سؤال مرکب یعنی سوالی که در دل خود حاوی چند سؤال کوچک تر باشد که گاه حتی اجزای آن با هم ارتباط تنگاتنگ و نزدیک نداشته باشد.این قبیل سؤالات هم مصاحبه شونده راگیج می کند، هم متن کامل سؤال را از یادش می برد و هم سر رشته کار از دست هر دو طرف بیرون می رود، در بیشتر موارد مصاحبه کننده به یکی دو جزء از سؤالات مرکب بیشتر پاسخ نمی دهد و معمولاً بخشی از سؤال همیشه بی پاسخ می ماند. اما سؤالات ساده را هم مصاحبه کننده بهتر و راحت تر می گیرد و بدان پاسخ می دهد و هم خواننده، موضوع را گم نمی کند و هر سؤال و جواب را در جای خود می خواند و به خوبی آنها را هضم و درک می کند و در نتیجه به دنبال کردن و ادامه دادن به مطالعه مصاحبه ترغیب می شود.
سؤالات ساده باید هر چه ممکن است کوتاه و مختصر باشد مگر جایی که مصاحبه کننده ناگزیر باشد ابتدا مطلبی را توضیح دهد و سپس سؤال خود را مطرح کند.
در همه این موارد همچنان که گفته شد مطالعه قبلی مصاحبه کننده روی موضوع و داشتن اطلاع وسیع و مورد نیاز درباره آن، ضرورت اساسی و عامل تعیین کننده ارزش مصاحبه است که در جای خود مورد بحث قرار گرفت.
4. وقت شناسی:
وقت شناسی، حاضر شدن رأس ساعت مقرر و حتی دقایقی قبل از آن در جلسه مصاحبه خود یکی از وجوه تعیین کننده شخصیت مصاحبه کننده و اهمیت مصاحبه است. خبرنگار و بخصوص مصاحبه گر باید از وقت شناس ترین افراد باشد و هرگز مصاحبه کننده را منتظر خود نگذارد.
5. زبان و بیان مصاحبه:
سؤالات حتی الامکان باید ساده و از مسائل مورد علاقه و مبتلا به مردم نشئت گرفته باشد، حتی در مصاحبه های علمی و تخصصی نیز، باید زبان پرسش و پاسخ، زبان مردم و همه فهم باشد، در غیر این صورت مصاحبه فقط برای افراد خاص و معدودی قابل استفاده خواهد بود.
متن مصاحبه تا حد امکان باید کوتاه، فشرده و پر محتوا باشد و حوصله خواننده را در نظر بگیرد و نه تنها او را خسته نسازد که عطش او را برای بیشتر خواندن و بیشتر دانستن افزون کند، توضیحات اضافی، وجود حشو و زواید و توضیح واضحات دادن در مصاحبه به خستگی و کسالت خواننده منجر می شود اما به کار گرفتن اصطلاحات یا استعاره ها و صنایعی که القا کننده هر چه بهتر و بیشتر مفهوم و فضای مصاحبه و شناساننده شخص مصاحبه شونده باشد، خواننده را راضی و خرسند می سازد.